Opinia Krajowej Rady Sądownictwa z dnia 30 kwietnia 2026 r. w przedmiocie prezydenckiego projektu ustawy o zmianie ustawy o Instytucie Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu oraz ustawy - Kodeks karny

OPINIA
KRAJOWEJ RADY SĄDOWNICTWA
z dnia 29 kwietnia 2026 r.
w przedmiocie prezydenckiego projektu ustawy o zmianie ustawy o Instytucie Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu oraz ustawy - Kodeks karny

Krajowa Rada Sądownictwa, po zapoznaniu się z prezydenckim projektem ustawy o zmianie ustawy o Instytucie Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu oraz ustawy - Kodeks karny, przekazanym przy piśmie Zastępcy Szefa Kancelarii Sejmu z dnia 3 października 2025 r. (znak: SPS-III.020.296.5.2025), opiniuje projekt pozytywnie oraz zgłasza poniższe uwagi.
Rada zauważa, że zaproponowana nowelizacja brzmienia art. 256 § la Kodeksu karnego poprzez dodanie znamion przestępstwa polegających na propagowaniu ideologii Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów frakcja Bandery i Ukraińskiej Armii Powstańczej obok już istniejących znamion propagowania ideologii nazistowskiej, komunistycznej i faszystowskiej może stanowić zbyt kazuistyczne rozwiązanie obecnie istniejącego problemu społecznego.
Podyktowane jest to po pierwsze aktualnym brzmieniem art. 256 § la, który penalizuje nie tylko propagowanie ideologii nazistowskiej, komunistycznej i faszystowskiej, ale zawiera ponadto katalog otwarty, gdyż odwołuje się również do innych ideologii nawołujących do użycia przemocy w celu wpływania na życie polityczne i społeczne. Można zatem uznać, że w aktualnym brzmieniu obejmuje on już wszelkie inne niebezpieczne ideologie godzące w porządek polityczny i społeczny, a decyzja o ich penalizowaniu jest pozostawiona uznaniu sądu orzekającego w dane sprawie.
Po drugie należy zwrócić uwagę na zbytnią kazuistyczność zaproponowanego rozwiązania legislacyjnego, gdyż w odróżnieniu od wskazanych w obecnym brzmieniu art. 256 § la ideologii nazistowskiej, komunistycznej i faszystowskiej posłużono się terminami nadmiernie dookreślonymi, zawierając odwołanie do konkretnych organizacji. Powyższe nie jest zgodne z zastosowaną do tej pory terminologią w art. 256 § la, który odwołuje się nie do konkretnych organizacji, a nurtów myślowych. Zaproponowane rozwiązanie może zatem w praktyce prowadzić do zawężającego stosowania tego przepisu.
Ponadto, Rada dostrzega potrzebę rozważenia - celem uniknięcia możliwych wątpliwości w praktyce orzeczniczej sądów - czy ideologia Organizacji Ukraińskich 
Nacjonalistów frakcji Bandery i Ukraińskiej Armii Powstańczej wykracza zakresowe poza już wymienione w art. 256 § la ideologie nazistowskie, komunistyczne i faszystowskie. W sytuacji uznania, że zakresy znaczeniowe powyższych pojęć pokrywają się dojdzie do znaczeniowego superfluum w obrębie jednej normy prawnej, co nie jest pożądane przez pryzmat zasady określoności prawa karnego.
Za uzasadniony postulat de lege ferenda należy również uznać wprowadzenie do części szczególnej Kodeksu karnego typu podstawowego przestępstwa nielegalnego przekroczenia granicy Rzeczypospolitej Polskiej. Przedstawiony do zaopiniowania przez Prezydenta RP projekt ustawy przewiduje zwiększenie zagrożenia karnego przestępstw z art. 264 § 2 i 3 Kodeksu karnego. Krajowa Rada Sądownictwa pozytywnie opiniuje tego rodzaju rozwiązanie, zwracając uwagę, że należy również rozważyć przywrócenie do art. 264 jego § 1, który został uchylony na podstawie art. 6 ustawy z dnia 22 kwietnia 2005 r. (Dz. U. nr 90, poz. 757). 
Tą samą ustawą wprowadzono art. 49a Kodeksu wykroczeń penalizujący nielegalne przekroczenie granicy, czyniąc występek z art. 264 § 1 kk wykroczeniem. W ocenie Rady utrzymywanie takiego stanu prawnego, w którym w Kodeksie karnym w art. 264 wymienia się w § 2 i 3 typy kwalifikowane przekroczenia granicy (przekroczenie przy pomocy przemocy, groźby, podstępu lub we współdziałaniu z innymi osobami oraz organizacja przekraczania granicy), bez obecności w § 1 tego artykułu czynu w typie podstawowym jest niezgodne z systematyką Kodeku karnego i nieuzasadnione z punktu widzenia bezpieczeństwa państwa oraz sytuacji geopolitycznej.
Wytworzyło to stan rzeczy, w którym podmiot przestępstwa, beneficjent typu podstawowego został znacznie łagodniej potraktowany od podmiotów będących w istocie pomocnikami w realizacji znamion typu podstawowego. Doszło po tej nowelizacji do takiej rzeczywistości, że za realizację określonej formy zjawiskowej typu podstawowego będącego wykroczeniem groziła znaczna dolegliwość karna pozostająca w oczywistej skrajnej dysproporcji do zagrożenia ustawowego za wykroczenie opisane w art. 49a Kodeksu wykroczeń (kara grzywny).

WP.420.92.2025

Kompletna wersja elektroniczna powyższego dokumentu jest dostępna w formacie PDF